درد استخوان لگن و باسن یکی از علائم شایعی است که به صورت دردی سنگین، عمقی، تیز و تیرکشنده یا سوزشی توصیف میشود و شدت آن از خفیف تا شدید متغیر است. درد استخوان لگن و باسن علل متعددی دارد؛ بعضی از این دلایل مانند شکستگی یا عفونت مفصل جدیتر است و تعدادی نیز مانند آرتریت یا بورسیت وخامت کمتری دارد، اما میتواند در درازمدت موجب ناتوانی بیمار شود.
پزشکان برای تشخیص دادن علت اصلی درد استخوان لگن و باسن پرونده پزشکی بیمار را به دقت بررسی میکنند، معاینه بالینی کاملی را انجام میدهند و احتمالاً دستور انجام آزمایشهای تصویربرداری را میدهند. پزشک با همفکری بیمار طرح درمان را پس از تشخیص دادن علت اصلی درد تهیه میکند، طرح درمان ممکن است شامل جراحی نیز باشد، اما عموماً راهبردهای خودمراقبتی مانند استراحت و استفاده از یخ، کنترل درد با مصرف داروهای مسکن و فیزیوتراپی را دربرمیگیرد.
علل درد استخوان لگن و باسن
مفصل ران یا هیپ مفصلی “گوی و کاسهای” است ـ “کاسه” مفصل همان استخوان لگن است که اصطلاحاً استابولوم یا حفره حقهای گفته میشود و “گوی” مفصل سر استخوان ران یا فمور است. غضروف این مفصل گوی و کاسهای را میپوشاند ـ غضروف بافت سفیدی است که از استخوانها محافظت میکند و حرکت روان و آسان مفصل ران را ممکن میسازد.
مشکلات خود مفصل ران معمولاً به درد داخل مفصل ران (درد جلوی لگن) دامن میزند. اما درد کنار استخوان لگن و باسن یا درد بخش خارجی لگن، نزدیک کشاله ران (درد پشت لگن) معمولاً پیامد مشکلات مربوط به عضلات، رباطها، تاندونها و یا عصبهای دور مفصل ران است.
تمایز قائل شدن بین علل مختلف درد استخوان لگن و باسن و تعیین این که درد جلو، کنار یا پشت لگن احساس میشود، احتمالاً بهترین راه برای شناخت این علامت پیچیده است.
درد جلوی لگن
مشکلات داخل مفصل ران یا هیپ، از قبیل التهاب، عفونت یا شکستگی استخوان به درد جلوی لگن دامن میزند، این درد داخل مفصل ران و یا ناحیه کشاله ران احساس میشود.
آرتروز
آرتروز مفصل ران پیامد ساییدگی تدریجی غضروف مفصلی است. بالا رفتن سن و سابقه آسیبدیدگی مفصل ران غالباً روند ساییدگی غضروف را تسریع میکند؛ در هر حال در پی ساییدگی تدریجی غضروف مفصل ران، فضای مفصلی بین استخوانهای مفصل ران تنگتر میشود و در نتیجه استخوانها در نهایت روی هم ساییده میشود.
نوع درد به شدت آرتروز بستگی دارد و میتواند سنگین و عمقی یا تیز و تیرکشنده باشد. درد و خشکی مفصل ران آرتروزی تقریباً در تمام موارد در اثر فعالیت تشدید میشود و با استراحت کردن بهبود مییابد.
آرتریت التهابی
انواع مختلفی از آرتریت التهابی، مانند روماتیسم، اسپوندیلیت آنکیلوزان و لوپوس سیستمی منتشر مفصل ران را درگیر میکند و به دردی سنگین، عمقی و مداوم دامن میزند. برخلاف درد آرتروز که با فعالیت تشدید میشود، درد استخوان و لگن ناشی از آرتریت التهابی غالباً با فعالیت کردن آرام میشود.
شکستگی
شکستگی مفصل ران یا شکستگی یک چهارم بالایی استخوان ران باعث دردی عمقی و سنگین در بخش فوقانی خارجی ران یا ناحیه کشاله ران میشود. مفصل ران پس از زمین خوردن، وارد شدن ضربه مستقیم به مفصل یا در نتیجه آسیبهای فشاری میشکند.
شکستگیهای استرسی یا فشاری مفصل ران در میان بانوان ورزشکاری که اختلال تغذیهای، ناهنجاریهای قاعدگی و استخوانهای ضعیف دارند، بالاترین درصد شیوع را دارد ـ مجموع این عارضهها اصطلاحاً سهگانه بانوان ورزشکار گفته میشود.
مصرف استروئید، سابقه استعمال دخانیات و ابتلا به عارضههای ضعیف کننده استخوان از قبیل سرطان و پوکی استخوان نیز از جمله عاملهای خطر شکستگی مفصل ران به شمار میآید.
شکستگی فشاری در مقایسه با شکستگی کامل ناشی از زمین خوردن با شروع تدریجی دردی همراه است که در اثر تحمل وزن بیشتر میشود.
بورسیت ایلیوپسواس
بورسیت به زبان ساده به معنای التهاب یا تحریک بورس است؛ بورس کیسه کوچک و مملو از مایعی است که مانند محافظ بین مفصلها، عضلات و تاندونها عمل میکند. به بورسی که در سمت داخلی یا سمت کشاله ران مفصل ران قرار دارد، بورس ایلیوپسواس میگویند؛ ملتهب شدن این بورس موجب احساس درد در جلوی لگن میشود.
بورسیت ایلیوپسواس که بالاترین درصد شیوع را در میان دوندگان و فوتبالیستها دارد، با درد جلوی لگنی همراه است که گاهی در جلوی ران یا داخل باسن نیز منتشر میشود. بورسیت ایلیوپسواس گاهی موجب صدا دادن و قفل کردن مفصل ران نیز میشود.
استرین فلکسور مفصل ران
استرین مفصل ران به کشیدگی یا پارگی عضله یا تاندون مربوطه یا هر دو مورد اشاره دارد. عضلات فلکسور مفصل ران، مانند عضله ایلیوپسواس یا عضله رکتوس فموریس (عضله راست رانی) غالباً در استرین مفصل ران درگیر میشوند.
از جمله علل استرین فلکسور مفصل ران میتوان به استفاده بیش از حد (در دوچرخهسواران، ورزشکاران هنرهای رزمی یا فوتبالیستها) یا نوعی آسیبدیدگی مانند وارد شدن ضربه مستقیم حین ورزشهای تماسی اشاره کرد. استرین فلکسور مفصل ران علاوه بر درد جلوی لگن موجب ورم، محدودیت حرکتی و ضعف عضلانی نیز میشود.
استئونکروز مفصل ران
استئونکروز یا مرگ استخوان مفصل ران زمانی رخ میدهد که خونرسانی به استخوان مفصل ران و لگن مختل شود و در نتیجه سلولهای استخوانی بمیرد و مفصل ران تخریب شود. اکثر موارد مرگ استخوان لگن پیامد مصرف کورتیکواستروئید و زیادهروی در مصرف مشروبات الکلی است.
مرگ استخوان مفصل ران به جز درد جلوی لگن و کشاله ران که در اثر راه رفتن تشدید میشود، با درد ران، باسن و یا زانو نیز همراه است.
پارگی لابروم مفصل ران
لابروم مفصل ران نواری غضروف مانند است که دور لبه خارجی حفره مفصل ران را گرفته است. این لابروم از مفصل حمایت میکند و حفره مفصلی را عمیق میکند. استفاده بیش از حد یا آسیبدیدگی مفصل ران گاهی موجب پارگی لابروم میشود و به درد عمیق و تیز جلوی لگنی دامن میزند که در اثر تحمل وزن تشدید میشود.
گیرافتادگی مفصل رانی ـ لگنی (FAI)
گیرافتادگی مفصل رانی ـ لگنی (FAI) پیامد ایجاد زائدهای استخوانی دور مفصل ران است. این زائده حرکت را محدود میکند و در نهایت موجب پارگی لابروم و آرتروز مفصل ران میشود.
علائم گیرافتادگی مفصل رانی ـ لگنی شامل درد سنگین یا تیزی در ناحیه کشاله ران میشود که به سمت بیرون لگن حرکت میکند. این درد غالباً در پی ایستادن پس از نشستن طولانی مدت شروع میشود. خشکی و سفتی مفصل و لنگ زدن نیز از علائم شایع این عارضه است.
عفونت مفصل ران
مفصل ران گاهی عفونت میکند و مفصل اصطلاحاً سپتیک میشود. عفونت مفصل علاوه بر درد شدید جلوی لگن و یا درد کشاله ران معمولاً با ورم، داغی و محدودیت حرکتی مفصل ران نیز همراه است. اغلب بیماران تب نیز دارند، هرچند ممکن است بیماران مسنتر تب نداشته باشند.
سرطان استخوان
موارد نادری از درد استخوان لگن و ران پیامد ابتلا به سرطان استخوان ـ اولیه یا متاستاتیک ـ است. درد در ابتدا معمولاً شبها بیشتر میشود، اما به موازات پیشرفت کردن سرطان و بزرگ شدن تومور استخوانی مستمر میشود. ورم دور مفصل ران، کاهش وزن و خستگی غیرعادی نیز از دیگر علائم سرطان استخوان به شمار میآید. همچنین چون استخوان در اثر سرطان ضعیف شده است، احتمال شکستگی مفصل ران یا لگن نیز وجود دارد.
درد جانبی استخوان لگن و ران
درد جانبی استخوان لگن و ران به درد کنار مفصل ران، نه درد جلو یا پشت مفصل ران اشاره دارد.
بورسیت تروکانتریک
بورسیت تروکانتریک دردی تیز و تیر کشنده را در کنار استخوان لگن و باسن ایجاد میکند که غالباً رو به پایین در ران و زانو منتشر میشود. این نوع درد استخوان لگن و باسن معمولاً شبها هنگام خوابیدن روی مفصل ران درگیر و هنگام ورزشهایی مانند پیادهروی و دویدن تشدید میشود.
درد ناشی از بورسیت تروکانتریک به تدریج به دردی عمیق و مزمن تبدیل میشود که در ناحیه بزرگتری از لگن و باسن منتشر میشود. بورسیت تروکانتریک با علائم دیگری مانند ورم و لنگ زدن نیز همراه است.
سندرم مفصل ران صدادار
سندرم مفصل ران صدادار با احساس از جا درآمدن یا صدا دادن مفصل و احتمالاً احساس درد در کنار استخوان لگن و باسن هنگام راه رفتن یا انجام دادن حرکات دیگری مانند بلند شدن از روی صندلی همراه است. احساس از جا درآمدن و صدا دادن مفصل در اصل نتیجه حرکت کردن یک یا چند عضله، تاندون یا بافتهای نرم سفت و منقبض شده دیگر روی ساختار استخوانی داخل مفصل ران است.
یکی از بافتهایی که عموماً سفت و خشک یا تحریک میشود، باند ایلیوتیبیال (باند IT) است ـ باند ایلیوتیبیال مجموعه ضخیمی از بافتهای پیوندی است که از مفصل ران شروع میشود و سپس در امتداد بخش خارجی ران کشیده میشود. صدای از جا درآمدن مفصل ران از ناحیۀ رد شدن باند IT از روی تروکانتر یا برجستگی بزرگ واقع در بخش فوقانی استخوان ران شنیده میشود.
این عارضه بالاترین درصد شیوع را در میان شرکت کنندگان در ورزشها یا فعالیتهایی دارد که مستلزم خم شدن مکرر از مفصل ران است ـ به همین دلیل است که این عارضه “مفصل ران رقصندگان” نیز گفته میشود.
درد پشت استخوان لگن و باسن
درد پشت استخوان لگن و باسن در ناحیه بیرون مفصل ران یا ناحیه باسن احساس میشود و معمولاً پیامد مشکلات مربوط به عضلات، تاندونها یا رباطهای دور مفصل ران است و از مشکلات خود مفصل ران نشأت نمیگیرد.
استرین عضله همسترینگ
استرین عضله پیامد پارگیهای بسیار کوچک عضلات در اثر پیچ خوردن سریع یا کشیدگی عضلات است. عضله همسترینگ دور مفصل ران قرار دارد، پیچ خوردن و کشیدگی عضله همسترینگ باعث احساس درد در باسن و یا پشت لگن میشود.
مشکلات مفصل ساکروایلیاک
مفصل ساکروایلیاک (SI) پایین ستون فقرات را به لگن متصل میکند. در هر سمت بدن یک مفصل ساکروایلیاک وجود دارد.
مشکلات مختلف مفصل ساکروایلیاک، از قبیل آرتریت و عفونت مفصل و آسیب دیدن رباطهای مفصلی باعث احساس درد در پشت استخوان لگن و باسن میشود. درد تیز و تیرکشنده یا سوزشی غالباً هنگام ایستادن و راه رفتن تشدید میشود و از مفصل ران رو به پایین در پشت پا منتشر میشود.
سندرم پیریفورمیس
سندرم پیریفورمیس که سندرم سرینی عمقی نیز گفته میشود، زمانی رخ میدهد که عصب سیاتیک تحریک شود یا عضله پیریفورمیس به آن فشار بیاورد ـ عصب سیاتیک عصب بزرگی است که از پایین کمر، منشعب و وارد مفصل ران، باسن و پا میشود؛ عضله پیریفورمیس نیز در عمق باسن، نزدیک بالای مفصل ران قرار دارد.
درد سوزشی یا عمقی سندرم پیریفورمیس معمولاً از پشت لگن و باسن شروع میشود و سپس رو به پایین در پشت ران منتشر میشود.
چه زمانی درد استخوان لگن و باسن جدی است و باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر درد استخوان لگن و باسن ناگهانی یا شدید بود، از همیشه شدیدتر شد یا اگر به تازگی زمین خوردهاید یا آسیب دیگری به لگن و باسنتان وارد شده است، باید به سرعت به پزشک مراجعه کنید.
بروز علائم زیر علاوه بر درد استخوان و لگن بیانگر یک مشکل جدی است و باید برای درمان اورژانسی اقدام کنید:
- تب
- ناتوانی در تحمل وزن یا راه رفتن
- ضعف پا یا پایین پا
- ورم
- کبودی یا خونریزی
- داغ شدن مفصل ران
تشخیص
بررسی پرونده پزشکی و معاینه بالینی کامل توسط پزشک عمومی، متخصص طب ورزشی یا جراح ارتوپد برای درست تشخیص دادن منشأ درد ضروری است.
پزشک بر اساس تشخیص اولیهاش دستور میدهد که آزمایشهای تصویربرداری مانند رادیوگرافی یا ام آر آی (تصویربرداری روزنانس مغناطیسی) انجام شود. آزمایش خون کاربرد کمتری در تشخیص علت درد استخوان لگن و باسن دارد.
بررسی پرونده پزشکی
وقتی برای درد استخوان لگن و باسن به پزشک مراجعه میکنید، احتمالاً پزشک سوالات زیر را میپرسد:
- آیا درد استخوان لگن و باسن با استراحت یا ورزش بهتر میشود؟
- به جز درد استخوان لگن و باسن علائم دیگری مانند تب، ورم و درد مفصلی نیز دارید؟
- خود یا اعضاء خانوادهتان سابقه ابتلا به آرتریت یا مشکلات مفصلی دارید؟
- استخوان لگن و باسنتان به تازگی آسیب دیده است؟
معاینه بالینی
پزشک نقاط مهم مفصل ران، لگن، پا، کمر و شکم را حین معاینه بالینی بررسی میکند و فشار میدهد. همچنین آزمایش عصبی را برای ارزیابی رفلکسها و ضعف عضلات انجام میدهد.
همچنین پزشک مفصل ران را به روش خاصی حرکت میدهد تا دامنه حرکتی مفصل را ارزیابی کند و روش راه رفتن بیمار، حالت اندامی و تواناییاش در تحمل وزن را بررسی میکند.
در پایان پزشک به دو یا چند عارضه به عنوان علت درد استخوان لگن و باسن مشکوک میشود و براساس تشخیص اولیه خود دستور انجام آزمایشهای خاص را میدهد. تست فابر (FABER) یکی از آزمایشهای متعارفی است که معمولاً برای ارزیابی درد استخوان لگن و باسن انجام میشود.
تست فابر
فابر (FABER) سرواژه خمش (فلکشن)، ابداکشن (abduction) و چرخش خارجی (external rotation) است؛ تست فابر برای تشخیص عارضههای گوناگونی همچون آرتروز مفصل ران، پارگی لابروم مفصل ران یا گیرافتادگی مفصل رانی ـ لگنی کاربرد دارد.
برای انجام تست فابر باید به پشت روی تخت دراز بکشید، سپس پزشک پا را با زاویه 45 درجه خم میکند و مچ پای سمت درگیر را دقیقاً بالای کاسه زانوی پای دیگر قرار میدهد. سپس پزشک زانوی سمت درگیر را فشار میدهد تا پا پایین برود.
اگر درد استخوان لگن و باسن شروع شود یا زانو یا پای سمت دردناک آنقدر پایین نیاید که با پای دیگر موازی شود، نتیجه تست مثبت تلقی میشود.
تستهای زیر نیز برای تشخیص علت درد استخوان لگن و باسن انجام میشود:
- بالا آوردن پا به صورت مستقیم
- تست ترندلنبرگ
- تست چرخاندن پا
تصویربرداری
برای تأیید تشخیص اولیه پزشک درباره علت درد در استخوان لگن و باسن، از آزمایشهای تصویربرداری خاصی استفاده میشود. برای مثال، رادیوگرافی یک آزمایش استاندارد است که برای تشخیص شکستگی مفصل ران و لگن استفاده میشود. در عکس رادیوگرافی، تغییرات مرتبط با آرتروز مفصل ران نیز قابل مشاهده است، مانند تنگ شدن فضای مفصلی و تشکیل خارهای استخوانی یا استئوفیت.
همچنین، انجام MRI برای ارزیابی شکستگی مفصل ران، مرگ استخوان یا عفونت مفصل ران مناسب است. آرتروگرافی روزنانس مغناطیسی نیز از جمله آزمایشهای استفاده شده برای تشخیص پارگی لابروم مفصل ران است. همچنین، سونوگرافی نیز برای تأیید تشخیص بورسیت مورد استفاده قرار میگیرد.
آزمایش خون یا آزمایشهای دیگر
آزمایشهای خون مختلفی برای تأیید تشخیص اولیه انجام میشود. برای مثال اگر پزشک به عفونت مفصلی مشکوک شده باشد، دستور میدهد آزمایش شمارش گلبولهای سفید، کشت خون یا مارکرهای التهابی مانند سرعت رسوب اریتروسیت انجام شود.
گاهی اوقات نیز پزشک نمونهای از مایع سینوویال مفصل ران را میگیرد و آزمایش کشت را بر روی آن انجام میدهد. این آزمایش معمولاً برای تشخیص و درمان آرتریت عفونی کاربرد دارد.
درمان درد استخوان لگن و باسن
اگرچه درمان درد استخوان لگن و باسن به تشخیص پزشک بستگی دارد، طرح درمان عموماً شامل ترکیبی از راهکارهای مراقبت از خود، درمان دارویی، فیزیوتراپی و در بعضی موارد جراحی میشود.
راهکارهای مراقبت از خود
پزشک راهکارهای مراقبت از خود مختلفی را برای مشارکت فعال بیمار در مدیریت درد استخوان لگن و باسن توصیه میکند. موارد زیر نمونههایی از راهکارهای مراقبت از خود است:
- محدود کردن یا اجتناب از فعالیتهای تشدید کننده درد استخوان لگن و باسن مانند بالا رفتن از پلهها
- استفاده از وسایل کمکی راه رفتن مانند عصا یا واکر برای بهبود توانایی حرکتی و استقلال بیمار
- استراحت کردن، استفاده از یخ، بالا گذاشتن پا و بستن: اگر هنگام ورزش کردن یا فعالیتهای بدنی دیگر دچار درد استخوان لگن و باسن میشوید، تا زمان فرارسیدن وقت ویزیت و مراجعه به پزشک از چهار درمان خانگی استراحت، یخ درمانی، بالا گذاشتن و بستن پا بهره بگیرید.
درمان دارویی
مصرف داروهای خوراکی گوناگونی مانند تایلنول (استامینوفن) یا داروهای غیراستروئیدی ضدالتهاب (NSAID) بدون نسخه برای تسکین درد استخوان لگن و باسن ناشی از عارضههایی مانند آرتروز، پارگی لابروم، بورسیت یا گیرافتادگی مفصل رانی ـ لگنی توصیه میشود. داروهای مخدر (اپیوئیدها) که مسکنهای قویتری هستند، برای درمان درد شدید ناشی از شکستگی یا عفونت مفصل ران تجویز میشود.
پزشک داروهای دیگری را با توجه به عارضه تشخیص داده شده تجویز میکند؛ برای مثال داروهای ضدروماتیسمی اصلاح کننده بیماری (DMARD) برای درمان روماتیسم یا آنتی بیوتیک وریدی برای درمان عفونت مفصل کاربرد دارد.
فیزیوتراپی
فیزیوتراپی بخش مهمی از طرح درمان تسکین درد و درمان اکثر موارد درد استخوان لگن و باسن به شمار میآید. علاوه بر حرکات اصلاحی و تمرینهایی که برای افزایش قدرت، انعطافپذیری و توانایی حرکتی مفصل ران انجام میشود، متخصص فیزیوتراپی از ماساژدرمانی، اولتراسوند، گرمادرمانی و یخ درمانی نیز برای رفع التهاب مفصل ران بهره میگیرد. همچنین متخصص فیزیوتراپی بیمار را با توجه به علت اصلی درد استخوان لگن و باسن درباره زمان ایمن ازسرگیری ورزش یا فعالیتهای دیگر راهنمایی میکند.
جراحی
درمان بعضی از دلایل درد استخوان لگن و باسن به جراحی نیاز دارد. برای مثال جراحی غالباً برای ترمیم شکستگی انجام میشود. همچنین برای درمان آرتروز مفصل رانی که علیرغم بهرهگیری از درمانهای نگهدارنده محافظهکارانه تشدید شده باشد، لازم است که جراحی تعویض کامل مفصل ران انجام شود. جراحی آرتروسکوپی مفصل ران نیز برای ترمیم پارگی لابروم مفصل ران کاربرد دارد.
پیشگیری از درد استخوان لگن و باسن
هر چند پیشگیری از تمام علل درد استخوان لگن و باسن ممکن نیست، برای جلوگیری از بروز این درد میتوانید به توصیههای زیر عمل کنید:
- اگر چاق هستید یا اضافه وزن دارید، وزن کم کنید.
- رژیم غذایی مغذی و متعادل حاوی مقادیر کافی از ویتامین دی و کلسیم داشته باشید تا استخوانها سالم بماند.
- ورزشهای کمبرخوردی مانند شنا یا دوچرخهسواری را انتخاب کنید.
- تمرینهای کششی را قبل از ورزش کردن انجام بدهید و بدن را پس از ورزش سرد کنید.
- اگر طول پاهایتان با هم مساوی نیست، کفی کفش مخصوص تهیه کنید.
- کفشی که لایههای محافظ مناسب داشته باشد و کاملاً اندازه باشد، تهیه کنید و از دویدن روی سطوح سختی مانند آسفالت خودداری کنید.
- با مشورت پزشک معالجتان برنامه ورزشی روزانهای را برای قوی نگه داشتن عضلات و استخوانها تهیه کنید.
- یوگا یا تایچی را برای پیشگیری از زمین خوردن فراموش نکنید، همانطور که گفته شد زمین خوردن یکی از علل شایع شکستگی مفصل ران است.
