درمان زانو و پای ضربدری بدون جراحی

genu_valgIM2

انحنای غیرطبیعی پایین پا، از زانو به پایین، را زانو ضربدری، یا در اصطلاح پزشکی ژنووالگوم، گویند که هنگام مماس بودن دو زانو، فاصله زیادی را بین زانوها و پاها ایجاد می‌کند. انحراف زانو نیز زمانی ایجاد می‌شود که استخوان‌های زانو و ساق پا در یک خط مستقیم قرار نگرفته باشند این حالت می‌تواند باعث تحمیل فشار مضاعفی بر قسمت داخلی زانو (مدیال) و قسمت خارجی آن (لترال) شود. روش‌های مختلفی برای درمان انحراف زانو وجود دارد که با توجه به میزان انحراف درمان مناسب صورت می‌گیرد.

پای اکثر کودکان به دلیل جمع بودن پاها در دوران جنینی در رحم تا حدود سن ۳ سالگی کمانی شکل است و پس از آن تا سن ۴ یا ۵ سالگی، پیش از این که صاف شدن پاها شروع شود، زانوی ضربدری است و در نهایت هم‌محوری و حالت طبیعی پاها در سنین ۶ تا ۷ سالگی شکل می‌گیرد.

بااین حال در برخی کودکان حالت پای ضربدری از بین نمی‌رود یا این حالت در سنین بالاتر ایجاد می‌شود. دلیل بروز عارضه زانو ضربدری غالباً مشخص نیست، اگرچه زانو ضربدری می‌تواند پی‌آمد عارضه‌هایی استخوانی‌ مانند نرمی استخوان یا کمبود ویتامین ث (اسکوروی) یا نتیجه یک بدشکلی استخوانی ارثی باشد.

علائم و نشانه ها

اگر کودک با پا ضربدری زانوها را در حالت ایستاده به یکدیگر بچسباند، فاصله قابل توجهی بین دو پا، از زانو به پایین، به گونه‌ای ایجاد می‌شود که پاها و مچ پاها بیش از حالت طبیعی از یکدیگر دور خواهند بود.

فاصله اندک بین پاها و مچ پاها طبیعی است، و فاصله حدود ۱۰ سانتی متری در کودکان زیر ۴ سال مایه نگرانی نیست. بااین حال بهتر است در صورت مشاهده موارد زیر کودک را برای معاینه و درمان زانو ضربدری نزد پزشک عمومی ببرید:

 فاصله بین دو مچ پا بیشتر از ۱۰ سانتی متر است.

 تفاوت آشکاری بین زاویه از زانو به پایین پاها در زمان صاف ایستادن وجود دارد.

 زاویه رو به داخل یا خارج زانو بیش از حد طبیعی است.

 کودک به دلیل زاویه زانو از زانو درد رنج می‌برد.

 کودک به دشواری یا شیوه‌ای غیرطبیعی و ناخوشایند راه می‌رود.

زانو ضربدری در بزرگسالان

زانوی ضربدری گاهی اوقات در میان بزرگسالان نیز به چشم می‌خورد که در افراد مسن‌تر غالباً از مشکلات مفصلی مانند آرتروز یا روماتیسم مفصلی زانو نشأت می‌گیرد.

حالت اندامی نامناسب در موارد شدید به تدریج تأثیر نامطلوبی را بر دیگر بخش‌های بدن، مانند مفصل‌های ران یا لگن، کمر یا پا و کف پا به جا می‌گذارد و در نتیجه بیمار دچار درد، لنگش یا مشکل در راه رفتن می‌شود.

علت ها و دلایل

زانو ضربدری در میان کودکان سالم زیر ۶ یا ۷ سال بسیار رایج است. این عارضه به این دلیل رخ می‌دهد که وزن کودک، در قالب بخشی طبیعی از فرایند رشد، به قسمت خارجی مفصل زانو تحمیل می‌شود.

جهت درمان پا ضربدری به مواردی که در ادامه بیان می شود توجه نمائید ، زانو ضربدری در اکثر موارد به خودی خود بدون درمان پای ضربدری اصلاح می‌شود. بدن کودک تغییرات بسیاری را در دوران رشد تجربه می‌کند، برای مثال پاها به مرور زمان و به تدریج تغییر شکل می‌دهند و صاف‌تر می‌شوند.اگر زانو ضربدری خود به خود اصلاح نشود و فاصله بین مچ‌ پاهای کودک بیش از ۱۰ سانتی متر باشد یا زانوها متقارن نباشد، احتمالاً مشکلی در رشد کودک وجود دارد یا وی به عارضه خاصی مبتلا است. دلیل زانو ضربدری در اکثر موارد مشخص نیست، هر چند شماری از عارضه‌های دوران کودکی در بروز این بدشکلی نقش دارد:

نرمی استخوان

عارضه‌ای نادر که رشد استخوان کودک را تحت الشعاع قرار می‌دهد و معمولاً از کمبود ویتامین D ناشی می‌شود. لازم به ذکر است که نور خورشید منبع ویتامین D است و این ویتامین در ماهی‌های چرب، تخم مرغ، مواد غذایی غنی شده و برشتوک صبحانه یافت می‌شود.

کمبود ویتامین‌ها و مواد مغذی

مانند کمبود ویتامین ث (اسکوروی) که تأثیر بسیار نامطلوبی بر رشد استخوان‌ها و مفصل‌ها دارد، البته خوشبختانه این بیماری نادر است.

عارضه‌های نادر ژنتیکی یا ارثی

مانند سندرم کوهن که مشکلات متعددی چون دشواری متوسط تا شدید‌ در یادگیری، مشکلات بینایی پیشرونده و در موارد انگشت شمار مفصل‌های خمیده را به  دنبال دارد.

سابقه وجود ناهنجاری‌های اسکلتی در خانواده نیز می‌تواند علت اصلی ضربدری شدن زانوی کودکان باشد.

زانوی ضربدری بزرگسالان پس از آسیب دیدگی‌هایی مانند شکستگی به خوبی جوش نخورده استخوان درشت نی یا در اثر ابتلا به عارضه‌هایی مفصلی مانند آرتروز یا روماتیسم مفصلی رخ می‌دهد.

آرتروز زانو نیز گاهی اوقات باعث ضربدری شدن زانوها می‌شود. زانوی ضربدری فشار مضاعفی را به مفصل زانو تحمیل می‌کند که در نهایت به آرتروز می‎انجامد.

تشخیص

شدت زانو ضربدری را می‌توان با اندازه‌گیری فاصله بین مچ دو پا در زمان چسباندن دو زانو به یکدیگر تعیین کرد.

برای اندازه‌گیری فاصله بین مچ‌های پا، کودک را به پشت بخوابانید و پاهایش را صاف کنید. سپس زانوهایش را به یکدیگر بچسبانید و فاصله بین بخش داخلی دو مچ را اندازه بگیرید.

اگر کودک در سنین بین ۲ تا ۴ سالگی است و فاصله بین دو مچ ۱۰ ساتی متر است، حالت ضربدری معمولاً خود به خود همگام با رشد کودک اصلاح می‌شود. اما اگر فاصله بیش از ۱۰ سانتی متر باشد، بهتر است به پزشک عمومی مراجعه کنید. فاصله بیش از ۱۰ سانتی متر در کودکان بزرگتر باید به دقت مورد بررسی قرار گیرد تا مشخص شود که آیا کودک به عارضه‌ای جدی‌تر مبتلا شده است یا خیر.

پزشک علاوه بر فاصله بین دو مچ پا موارد زیر را نیز ارزیابی می‌کند:

قد کودک

تقارن زانوها

هم‌محوری پاها، مفصل‌های ران و پایین و کف پا

شیوه گام برداشتن کودک، به منظور تعیین الگوی راه رفتن وی

پزشک عمومی در صورت لزوم کودک را به جراح ارتوپد، پزشک متخصص در زمینه آسیب دیدگی‌ها یا اختلال‌های مفصلی، استخوانی و عضلانی، معرفی می‌کند و گاهی به منظور تعیین مشکل به وجود آورنده زانو ضربدری دستور انجام پرتونگاری (اشعه ایکس) می‌دهد.

راه ها و روش های درمان

از آنجایی که زانو ضربدری به طور طبیعی در کودکان در حال رشد نیز بروز می‌یابد، بهتر است وضعیت پاهای کودک از ابتدا تحت نظر باشد. اگر درمان زانوی ضربدری خود به خود انجام نشد و استمرار داشت، مدالیته‌های درمانی خاص و اقدام‌های اصلاحی باید انجام شود.

زانوی ضربدری گاهی با درمان عارضه اصلی به وجود آورنده این بدشکلی از بین می‌رود. اختلال‌های تغذیه‌ای، بیماری‌های مفصلی یا دیگر عارضه‌ها، را البته در صورت وجود، باید به نحو مناسب درمان نمود. مصرف مکمل ویتامین D و ویتامین ث و دیگر ویتامین‌ها و مواد معدنی در کنار ورزش پای ضربدری می‌تواند مفید باشد.

بریس‌ یا زانوبند

کفش مخصوص، بریس یا ارتوز شبانه زانوها و مچ‌ها را در زاویه درست نگه می‌دارد. بریس یا زانوبند زاویه صحیح زانو را حفظ می‌کند و با جلوگیری از حالت ضربدری، رشد و حالت اندامی مناسب را هنگام راه رفتن یا دویدن بهبود می‌بخشد.

زانوی ضربدری با شدت ملایم را می‌توان با نرمش‌ها و تمرین‌های تقویتی‌ای اصلاح نمود که با هدف پایدارسازی و تنظیم مجدد و هم‌محور کردن زانوها انجام می‌شوند. این تمرین‌ها را باید ۱۰ بار برای هر پا تکرار کرد و به تدریج از وزنه نیز استفاده کرد.

ورزش و حرکات اصلاحی

در ادامه چند حرکات اصلاحی پای ضربدری متداول برای اصلاح زانوی ضربدری توضیح داده می‌شود:

لانز پهلو

Untitled-39

بایستید و پاها را به عرض لگن باز کنید و دمبل‌ها را در کنار بدن نگه دارید.

ضمن پایین نگه داشتن باسن، گام بلندی به سمت راست بردارید. مانع کشیده شدن زانو بالای پنجه شوید و در حالتی قرار بگیرید که گویی می‌خواهید وزنه‌ها را کنار پاها بگذارید.

به حالت اول برگردید. سپس به سرعت حرکت را به سمت چپ تکرار کنید. این حرکت را ۱۰ تا ۱۲ بار برای هر سمت انجام دهید.

پلانک از پهلو

Untitled-40

حرکت پلانک بیشتر برای تقویت عضله‌های شکم مورد استفاده قرار می‌گیرد، اما برای اصلاح زانو ضربدری نیز مفید است، چون بخش خارجی پا، مفصل‌های ران و عضله‌های شکم هنگام قرار گرفتن در این موقعیت ایزومتریک تقویت می‌شود.

  •  در ابتدا روی پهلوی راست (و بعد روی پهلوی چپ) دراز بکشید و پاها را دراز کنید. دست چپ را روی مفصل ران یا لگن قرار دهید.
  •  عضله‌های شکم را به داخل بکشید و ۶۰ ثانیه در این حالت بمانید. حتماً مفصل‌های ران و زانوها را از روی زمین بلند کنید.
  • این حرکت را ۲ یا ۳ بار برای هر سمت تکرار کنید.

راه رفتن با استفاده از کش مخصوص

این تمرین برای عضله‌های دور کننده ران (ابداکتور)، سرینی (باسن) و مفصل‌های ران بسیار مفید است.

جا پای جا گذاشتن:

Untitled-41

این تمرین را می‌توان با استفاده از نوار مقاومتی دارای دسته یا نوار لوله‌ای/ مدور به شیوه‌ای یکسان انجام داد.

۱- پاها را داخل نوار لوله‌ای بگذارید و نوار را دقیقاً زیر عضله ساق پا قرار دهید یا هر سر آن را با یک دست بگیرید و با هر دو پا روی بخش میانی نوار بروید. سپس نوار را با جابه‌جا کردن دو سر آن در دست‌ها به حالت ضربدری دربیاورید.

۲- در ابتدا هر دو پا را کنار یکدیگر قرار دهید.

۳- با یک پا، یک گام آهسته مستقیم به چپ یا راست بردارید.

۴- پای دیگر را نیز در همان جهت حرکت دهید.

۵- این شیوه راه رفتن را به همین شکل به آهستگی ادامه دهید، یعنی اول یک پا و بعد پای دیگر را حرکت دهید.

حرکت مخصوص نوار ایلیوتیبیال با استفاده از استوانه فومی

فوت کوزه‌گری حل کردن مشکل زانوی ضربدری چرخش یا غلتاندن نوار ایلیوتیبیال است. شکی نیست که تمرین‌های فوق در تقویت عضله‌های ران مؤثراند، اما اگر نوار ایلیوتیبیال به کار گرفته نشود، همچنان مفصل زانو را رو به داخل خواهد کشید. این حرکت چرخشی را در ۲ تا ۳ هفته نخست تمرین ۴ تا ۵ بار انجام دهید تا این نوار واقعاً شل شود. پس از آن تعداد دفعات را به ۲ تا ۳بار در هفته کاهش دهید.

 Untitled-42

به پهلو روی زمین دراز بکشید و مطابق تصویر استوانه فومی را دقیقاً بالای مفصل ران زیر بدن قرار دهید. البته برای کاهش فشار استوانه فومی روی ران می‌توانید پای دیگر را از روی زانو رد کنید و برای حفظ تعادل روی زمین قرار دهید. علاوه بر کف پا می‌توانید از بازوها نیز برای بلند کردن بدن از زمین و حذف فشار روی استوانه استفاده کنید. به کمک بازوها و پاها استوانه فومی را در امتداد ران، از مفصل ران تا زانو، بغلتانید.

زانوی ضربدری به مروز زمان مشکلاتی جدی را برای بدن به وجو می‌آورد. هم‌محور نبودن زانو و مفصل‌های ران به آسیب دیدگی مفصل، درد و تحریک مداوم می‌انجامد. با انجام تمرین‌های فوق می‌توان شرایط کلی را با اصلاح مشکلات درازمدت مزمن بهبود بخشید. به تمام بیمارانی که از عارضه‌های مفصلی رنج می‌برند، پیشنهاد می‌کنیم به متخصص طب فیزیکی و توانبخشی مجرب مراجعه کنند و توصیه‌ها و آموزش‌های وی را با دقت به کار بندند.



پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.