زانو درد مزمن عارضه شایعی است که به دلایل مختلفی بروز مییابد و راه رفتن و فعالیتهای روزمره را دشوار میسازد.
زانو درد دلایل متعددی دارد. هر فردی که دچار زانو درد مزمن و مستمر میشود، باید به پزشک مراجعه کند. پزشک از بیمار میخواهد که علائماش را شرح بدهد، معاینه بالینی انجام میدهد و دستور میدهد که آزمایشهای تصویربرداری مانند رادیوگرافی یا MRI انجام شود. پزشک بهترین روش درمان زانو درد مزمن را پس از تشخیص دادن علت زانو درد توصیه میکند. درمان مناسب از تبدیل شدن مشکل ناگهانی یا کوتاه مدت زانو به عارضهای مزمن یا بلندمدت جلوگیری میکند. در این مقاله با دلایل مختلف زانو درد و روشهای درمان آن آشنا میشوید.
آناتومی مفصل زانو
برای آن که علل مختلف زانو درد را بهتر درک کنید، لازم است بدانید که مفصل زانو از چه بخشهایی تشکیل میشود.
مفصل زانو محل تلاقی استخوان ران، استخوان درشتنی و کاسه زانو (کشکک یا پاتلا) است. همچنین زانو از غضروف، رباطها، مینیسکها و تاندونها تشکیل میشود.
- غضروف: غضروف مادهای لغزنده است که دو سر استخوانهای زانو را میپوشاند. غضروف باعث میشود که استخوانها هنگام خم و راست کردن پا به روانی روی هم حرکت کند.
- مینیسک: مینیسک مانند محافظ بین استخوان ران و استخوان درشتنی عمل میکند و خاصیت ضربهگیری دارد.
- رباط: رباط استخوانها را کنار هم نگه میدارد و زانو را پایدار میکند. رباط در اثر استفاده نامناسب، برای مثال هنگام ورزش کردن یا در پی آسیبدیدگی حاد آسیب میبیند.
- تاندون: تاندون بافتی پیوندی است که عضلات پا را به استخوانهای کنترل کنندهشان متصل میکند.
اگر تمام قطعات فوق هماهنگ با هم کار کند، زانو عملکرد مناسب خواهد داشت و فرد میتواند به راحتی حرکت کند.
مقایسه زانو درد حاد و مزمن
درد در واقع یک سیگنال است که بدن برای هشدار دادن به ما استفاده میکند. به همین دلیل، درد معمولاً به صورت ناگهانی شروع میشود و در نهایت بهبود مییابد. برای مثال، دردی که به دنبال قطع شدن انگشت رخ میدهد یا دردی که در دوره نقاهت پس از یک جراحی کوتاهمدت بروز میکند، نمونههایی از درد حاد هستند. در بسیاری از موارد، پس از رفع علت اصلی درد، شدت آن کاهش مییابد و در نهایت رفع میشود.
در مقابل، ما با درد مزمن روبرو هستیم که بدون مداخله پزشکی تسکین نمییابد. گاهی اوقات، حتی اگر علت اصلی درد از بین برود یا مشکل اولیه بهبود یابد، به دلیل فعال بودن سیگنالهای درد به طور مداوم برای مدت طولانی، درد مزمن همچنان باقی میماند.
درد حاد معمولاً به طور موقت است و غالباً با گذشت زمان بهبود مییابد. اما درد مزمن پیامد یک اتفاق مهم است و به ندرت به خودی خود بهبود مییابد. برای درمان درد مزمن، تشخیص و درمان پزشکی لازم است.
علت زانو درد مزمن
مفصل زانو مفصلی پیچیده است و طیف گستردهای از عاملهای مختلف موجب آسیبدیدگی و درد آن میشود. چنانچه اجزای تشکیل دهنده زانو به درستی عمل نکند، درد، التهاب و علائم دیگر شروع میشود. مشکلات زانو از آسیبدیدگی تا بیماریهای مختلف متغیر است.
آسیبدیدگی
سقوط از بلندی، وارد شدن ضربه مستقیم به زانو، تغییر جهت ناگهانی یا انجام دادن حرکات مکرر هنگام تمرینهای ورزشی همگی از علل آسیبدیدگی زانو به شمار میآید.
آسیبدیدگی زانو عوارض زیر را به دنبال دارد:
- دررفتگی کاسه زانو
- شکستگی کاسه زانو، استخوان ران یا استخوان درشتنی
- پارگی رباط
- پارگی مینیسک
احتمال آسیب دیدن زانو در شرایط زیر وجود دارد:
- چنانچه ورزشکار بدن را قبل از ورزش گرم یا بعد از ورزش سرد نکند و هنگام انجام یک فعالیت زیادهروی کند و به خود فشار بیاورد.
- شرکت در بعضی ورزشها احتمال آسیب دیدن زانو را افزایش میدهد، به خصوص اگر هنگام ورزش کردن از تجهیزات محافظتی استفاده نکنید.
- سقوط از بلندی یا قربانی تصادفات جادهای شدن.
تصادف، زمین خوردن و ورزش از علل متداول آسیب دیدن زانو محسوب میشود؛ این اتفاقات فشار شدیدی را به زانو وارد میکند. اگر زانو پس از این آسیبها به خوبی التیام پیدا نکند، زانو درد مزمن شروع میشود. از جمله آسیبهای شایع زانو میتوان به شکستگی استخوان، در رفتن کاسه زانو و پارگی رباط اشاره کرد.
بیماریهای مختلف
عارضههای زیر به زانو درد دامن میزند:
- اختلالهای فرسایشی بافت مانند آرتروز
- عفونت
- چاقی
- بیماریهای خودالتهابی مانند روماتیسم
- تاندونیت (التهاب تاندون): التهاب تاندون باعث درد گرفتن زانو هنگام بالا رفتن از پلهها میشود
- بورسیت: التهاب بورس ناشی از استفاده نامناسب و بیش از حد
- کندرومالاسی یا نرمی کشکک زانو: این عارضه به غضروف زیر کاسه زانو آسیب میزند
- نقرس: نوعی آرتریت
- کیست بیکر: مایع پشت زانو جمع میشود
- تومور: تومور زانو میتواند خوشخیم یا بدخیم باشد
در ادامه با بعضی از عارضههای فوق بیشتر آشنا میشوید.
چاقی
چاقی و اضافه وزن از عاملهای اصلی زانو درد مزمن محسوب میشود.
نقرس
نقرس نوعی اختلال متابولیک است. نقرس باعث تشکیل شدن کریستالهای اوریک اسید در مفاصل میشود، در نتیجه التهابی دردناک شروع میشود و بیماران مبتلا به نقرس دچار زانو درد میشوند. ضمناً نقرس بر چگونگی حرکت زانو نیز اثر میگذارد.
اختلالهای فرسایشی بافت
آرتروز (OA) یکی از عارضههای مزمن شایع مفصلی است. آرتروز بیماری دژنراتیو یا فرسایشی است که در اثر ساییدگی تدریجی مفاصل به مرور زمان بروز مییابد.
علائم شایع آرتروز شامل درد و خشکی مفصل پس از استراحت طولانی مدت میشود. همچنین ممکن است زانو پس از فعالیت طولانی ورم کند.
پوکی استخوان اختلال شایع دیگری است. استخوانها در اثر ابتلا به پوکی استخوان نازکتر و شکنندهتر میشود و در نتیجه غضروف و بافتهای پیوندی زانو آسیب میبیند. استخوانها در چنین وضعیتی راحتتر میشکند.
عفونت باکتریایی
عفونتهای باکتریایی مانند سلولیت میتواند به زانو درد حاد دامن بزند. سلولیت زمانی بروز مییابد که باکتریهای موجود در سطح پوست به سطح محافظ زیر پوست راه پیدا کند.
چنانچه سلولیت دور زانو به موقع درمان نشود، مفصل زانو عفونت میکند و بیمار دچار علائمی مانند قرمزی، ورم، درد و خشکی مفصل میشود. گاهی اوقات نیز سلولیت به تدریج به زانو درد مزمن دامن میزند.
بیماریهای خودالتهابی
روماتیسم (RA) شایعترین اختلال بافت پیوندی است که باعث زانو درد میشود. روماتیسم نوعی بیماری خودالتهابی است، به این معنی که سیستم ایمنی بدن در اثر ابتلا به این بیماری به بافتهای خود حمله میکند. زانو درد ناشی از روماتیسم پیامد حمله کردن روماتیسم به بافتهای زانو است. علائم روماتیسم شامل درد، التهاب مفصل، خستگی مزمن، تب و بیاشتهایی میشود.
از دیگر عاملهای خطر زانو درد میتوان به سن، استفاده بیش از حد از مفصل و عاملهای ژنتیک اشاره کرد. ورزش کردن و رعایت همیشگی رژیم غذایی سالم خطر بروز بسیاری از این مشکلات را کاهش میدهد.
تشخیص زانو درد مزمن
تشخیص دادن زانو درد مزمن دو مرحله دارد: مرحله اول مشاوره با پزشک و مرحله دوم انجام دادن آزمایشهای تصویربرداری یا آزمایشهای خون و ادرار است.
پزشک پس از معاینه بالینی زانو تعیین میکند که انجام دادن کدام آزمایشهای تشخیصی ضرورت دارد. همچنین پزشک از بیمار میخواهد که زانو را خم کند و دور زانو را لمس میکند تا ناحیههایی را که بیشتر از بقیه دردناک است، پیدا کند. آزمایشهای لازم پس از جمعبندی نتایج بررسیهای فوق تعیین میشود.
رادیوگرافی، آزمایش خون، MRI و سی تی اسکن آزمایشهایی هستند که معمولاً برای تشخیص زانو درد مزمن انجام میشوند. ممکن است لازم باشد که چند آزمایش تصویربرداری و آزمایشگاهی را انجام بدهید تا پزشک بتواند نوع زانو درد مزمن را تشخیص بدهد و طرح درمان مناسب را توصیه کند.
درمان زانو درد مزمن
ممکن است درمانهای زیر پس از تشخیص دادن علت اصلی زانو درد مزمن توصیه شود:
- مصرف مسکن یا داروهای دیگر
- برنامه ورزش درمانی که شامل ورزشهای کمبرخورد باشد
- استراحت دادن به زانو
- بستن زانو با بریس یا زانوبند طبی
- جراحی
از جمله داروهای مسکن میتوان به داروهای ضدالتهابی اشاره کرد که درد و ورم را کم میکند.
سبک زندگی
مراقبت از بدن و رعایت سبک زندگی سالم غالباً خطر ابتلا به زانو درد مزمن را کاهش میدهد. رعایت توصیههای زیر خطر بروز زانو درد مزمن را کاهش میدهد و پیشآگهی مشکلات فعلی زانو را بهبود میدهد:
- ترک سیگار و دخانیات
- نگه داشتن وزن در حد سالم
چاقی عامل خطر بسیاری از اختلالاتی است که زانو درد مزمن را به دنبال دارد. نگه داشتن وزن در حد سالم خطر زانو درد مزمن را به شدت کاهش میدهد.
ورزش
ورزش اثر مستقیمی بر کاهش خطر ابتلا به بسیاری از بیماریها، از جمله ناراحتیهای قلبی، سرطان، دیابت، فشار خون بالا، افسردگی، چاقی و پوکی استخوان دارد.
به علاوه ورزشهای تقویت کننده زانو علائم زانو درد ناشی از آرتروز را کاهش میدهد.
ورزشهای کمبرخورد زیر زانو درد را بهبود میدهد یا از آن پیشگیری میکند:
- شنا
- دوچرخه سواری
- پیادهروی
پزشک با توجه به علت زانو درد و وضعیت سلامتی بیمار بهترین و مناسبترین نوع ورزش را توصیه میکند و سطح مناسبی از ورزش را به بیمار پیشنهاد میدهد.
وضعیت بدن هنگام خوابیدن
بعضی گونههای درد از قبیل آرتروز شبها بیشتر میشود. برای این که شبها خواب بهتری داشته باشید، توصیههای زیر را رعایت کنید:
- موقعیت راحتی را پیدا کنید، احتمالاً اگر بالشی را بین پاها بگذارید، راحتتر خواهید خوابید.
- داروهای ضدالتهابی طولانی اثر، برای مثال با اثر 12 ساعته مصرف کنید.
- از مصرف کافئین و مشروبات الکلی پرهیز کنید، چون این نوشیدنیها خواب را مختل میکند.
- بهداشت خواب را رعایت کنید، هر روز در ساعت مشخصی بخوابید و از خواب بیدار شوید.
- داروهای خوابآور مصرف نکنید، چون اگر این داروها را مدتی طولانی به طور مرتب مصرف کنید، به تدریج به دوز بالاتری از دارو نیاز پیدا خواهید کرد.
- ورزش کمبرخوردی را برای تسکین درد و بهتر به خواب رفتن انجام بدهید.
- روی تشک سفت بخوابید، بهتر است لایهای فومی برای توزیع وزن روی تشک وجود داشته باشد.
فیزیوتراپی
فیزیوتراپی عضلات دور ناحیه دردناک زانو را تقویت میکند و به پایداری زانو کمک میکند. بسته به علت زانو درد مزمن ممکن است پزشک فیزیوتراپی را توصیه کند یا فقط حرکات اصلاحی را برای انجام دادن در خانه آموزش بدهد.
اگر ورزشکار باشید یا سبک زندگی فعالی داشته باشید، پزشک تمرینهای خاصی را برای بازآموزی روش استفاده از زانو توصیه میکند تا به این ترتیب مقداری از فشار از روی زانوی آسیب دیده برداشته شود. همچنین ممکن است لازم باشد که بریس پا یا زانوبند طبی ببندید یا ارتز، کفی و وسایل دیگری را برای بهبود قوس کف پا به منظور توزیع مجدد وزن تهیه کنید.
تزریق
ممکن است پزشک تزریق را برای درمان زانو درد مزمن توصیه کند، انتظار میرود که درد پس از تزریق به مدت چند ماه تسکین پیدا کند. در تزریقهایی که برای تسکین زانو درد مزمن انجام میشود، معمولاً مواد زیر به کار برده میشود:
- کورتیکواستروئید: این دارو التهاب و علائم آرتریت را کاهش میدهد تا درد بیمار چند ماه آرام شود. البته تمام بیماران از تزریق کورتیکواستروئید نتیجه نمیگیرند.
- هیالورونیک اسید: هیالورونیک اسید شبیه به مایعی طبیعی است که برای لغزنده و روان کردن حرکت زانوها به کار برده میشود. هیالورونیک اسید توانایی حرکتی را افزایش و درد مفصل را کاهش میدهد. اثر این تزریق چند ماه دوام دارد؛ البته متخصصین درباره سودمندی و اثرگذاری تزریق هیالورونیک اسید اتفاق نظر ندارند.
- پلاسمای غنی از پلاکت: پی آر پی برای تسکین زانودرد مزمن ناشی از اسپرین یا پارگی رباط ایدهآل است. محلول PRP ترکیبی غنی شده از پلاکت است که از خون خود بیمار تهیه میشود و برای التیام آسیبدیدگیها مجدداً به بیمار تزریق میشود.
درمان دارویی
داروهای مسکن گاهی راهکاری ساده برای تسکین دادن زانو درد مزمن است. اگر داروهای مسکن بدون نسخه موثر نباشد، پزشک مسکنهای قویتر را برای مدیریت ناراحتی تجویز میکند.
جراحی
جراحی غالباً به عنوان آخرین روش درمان توصیه میشود، جراحی گاهی اوقات موثرترین روش برای درمان زانو درد مزمن محسوب میشود. احتمالاً متخصص زمانی جراحی را پیشنهاد میدهد که تمام درمانهای غیرجراحی امتحان شده، اما نتیجه رضایتبخشی از آنها به دست نیامده باشد. نوع جراحی به علت و ویژگیهای خاص زانو درد مزمن بستگی دارد.
یک روش جراحی این است که تمام بخشهای آسیب دیده اصلاح شود، برای مثال رباط پاره یا غضروف آسیب دیده ترمیم شود. تعویض کامل یا جزئی مفصل زانو نیز روش جراحی دیگری است. در جراحی تعویض جزئی مفصل زانو فقط بخشهای آسیب دیده زانو با قطعات مصنوعی فلزی و پلاستیکی جایگزین میشود. در جراحی تعویض کامل مفصل زانو، همانطور که از نام آن مشخص است، کل مفصل زانو با یک مفصل مصنوعی جایگزین میشود.
